ﻧﺎم ﺟﻨﺲCrataegus L. از واژه ﻳﻮﻧﺎﻧﻲ Kratus به معنی نیرو و استحکام گرﻓﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ ﻛﻪ اﺷﺎره ﺑﻪ چوب ﺳﺨﺖ آن دارد.ﺑﻪ دﻟﻴﻞ داﺷﺘﻦ گل ﻫﺎي ﺳﻔﻴﺪ اﻧﺒﻮه و زﻳﺒﺎ در زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﻲ ﺑﻪ آن زاﻟﺰاﻟﻚ گفته ﻣﻲ ﺷﻮد. زالزالک جز درختان یا درختچه های خزان کننده می باشد. ﺟﻨﺲ زاﻟﺰاﻟﻚCrataegus ) ( ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﺗﻴﺮه رزاسه Rosaceae (گل سرخ) می باشد. اﻳﻦ ﺟﻨﺲ داراي ﺣﺪود150ﺗﺎ 1200 گوﻧﻪ در ﺟﻬﺎن اﺳﺖ ﻛﻪ100ﺗﺎ1100گونه آن ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻧﻮاﺣﻲ ﻣﻌﺘﺪﻟﻪآﻣﺮﻳﻜﺎي ﺷﻤﺎﻟﻲ و50ﺗﺎ100گﻮﻧﻪ آن ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ دﻧﻴﺎي ﻗﺪﻳﻢ اﺳﺖ.اﺻﻠﻲ ﺗﺮﻳﻦ ﻣﺮﻛﺰ ﺗﻨﻮع آن در دﻧﻴﺎي ﻗﺪﻳﻢ، ازﺗﺮﻛﻴﻪ ﺗﺎ اﻳﺮان اﺳﺖ. زالزالک جز درختان مقاوم به گرد و خاک می باشد.
گیاهشناسی:
درختی با ارتفاع 5 تا 6 متر با شاخه های جوان به رنگ ارغوانی متمایل به خاکستری با کرکهای نمدی می باشد. ساقه های جوان دارای خارهایی به طول 1 تا 1.5 سانتیمتر می باشد. برگ ها به طول 2 تا 4 سانتیمتر، تخم مرغی شکل و دارای بریدگی های عمیق است. سطح رویی برگ ها به رنگ سبز تیره و سطح زیرین آن بی رنگ می باشد. گل های درخت زالزالک بصورت هرمافرودیت بوده و در بهار ظاهر می شوند (ممکن است گل ها در مناطقی که بومی این گیاه است زودتر نیز ظاهر شود). 5 تا 25 شاخه گل با هم وجود دارند و هر گل حدود 1 سانتیمتر قطر داشته و دارای 5 گلبرگ سفید به همراه پرچم های متعدد قرمز رنگ و یک خامه است. گل های زالزالک معطر بوده و گرده افشانی آنها توسط زنبور عسل و دیگر حشرات صورت می گیرد. میوه زالزالک کوچک، تخم مرغی شکل، اغلب به رنگ قرمز تیره، به طول 1 سانتیمتر، شبه سته اما از نظر ساختمانی یک میوه دانه دار حاوی یک بذر می باشد.
.jpg)
این گیاه ارقام مختلفی دارد برخی ارقام آن عبارتند از:
C .melanocarpa (زالزالک معمولی) میوه کروی اندکی پهن و نارنجی رنگ- درختی کوتاه با برگ های کنگره ای- گلبرگ های پهن.
Crataegus babakhanloui : درخت كوچك يا درختچه به ارتفاع 2 تا 3 متر؛ با خار بسيار كم؛ شاخه هاي جوان كر كدار؛ شاخه هاي سال گذشته بدون كرك، سرخ رنگ؛ 3 تا 4 عدد دانه؛ در قسمت فوقاني آزاد و در پهلو فشرده و سوراخ دار
Crataegus aminii : درخت كوچك يا درختچه بدون خار؛ شاخه هاي جوان كر كدار؛ شاخه هاي سال
گذشته قهوه اي متمايل به زرد؛ 3 تا 4 عدد دانه؛ درقسمت خارجي داراي 2 يا 3 شيار عميق
Crataegus persica (زالزالک ایرانی قرمز) : درخت كوچك يا درختچه به ارتفاع تا 4 متر؛ شاخه هاي جوان سرخ رنگ؛ داراي كركهاي پراكنده؛ شاخه هاي سال گذشته خاكستري متمايل به سرخ 2 عدد دانه به ندرت 3 عدد؛ داراي شيارهاي عمودي
Crataegus rhipidophylla (زالزالک اروپایی)، Crataegus azarolus (زالزالک زرد)، Crataegus orientalis (زالزالک شرقی) و...
عوامل محیطی مورد نیاز گیاه:
خاک مناسب:
درخت زالزالک به خاکی با بافت سبک تا متوسط نیازمند است. این درخت در خاکهایی با PH اسیدی، خنثی و قلیایی رشد میکند. حساسیت زیادی به خاک ندارد و میتواند انواع خاکها را تحمل کند.
آبیاری:
این درختچه به آبیاری کمی نیاز دارد. باید دقت کنید که خاک درخت خشک نشود و همیشه رطوبت داشته باشد.
نور مناسب:
بهترین مکان برای رشد زالزالک محلی آفتابی تا نیمه سایه می باشد. زالزالک برای رشد خود، نیازمند 6 الی 8 ساعت نور خورشید در روز است.
کود دهی:
درخت زالزالک برای رشد و گل دادن به کوددهی مناسب نیز نیاز دارد. بهترین کود برای این درخت، کود حیوانی پوسیده و شیمیایی است.
روش های تکثیر:
بذر: جوانه زنی بذر این گیاهان مشکل است. ﺑﺬر زاﻟﺰاﻟﻚ دارای ﺧﻮاب عمیقی است که حتی می تواند جوانه زنی آن را 2 تا 3 سال به تاخیر اندازد. از روش هایی که میتوان برای تسریع جوانه زنی این گیاه استفاده کرد: خراش دهی و بلافاصله سرمادهی ، تيمار بذر با اسيد به مدت نیم تا سه ساعت بلافاصله سرمادهي در دماي 5 سانتي گراد براي 84 تا 112 روز، تيمار بذر با گرماي 44-38 درجه سانتي گراد به مدت 90-30 روز و به دنبال آن اعمال تيمار سرما را به مدت 180-90 روز را موثر اعلام کرده اند.
پیوند: برای پیوند زدن این گیاه از پایه های سیب و گلابی استفاده می کنند
کشت بافت: از کشت بافت این گیاه جهت تولید تجاری آن استفاده می شود.
آفات و بیماری ها:
آتشک: این بیماری در میوه های دانه دار از جمله سیب، گلابی و زالزالک رخ می دهد. شكوفه ها آب سوخته و سپس چروكيده و به رنگ تيره در مي آيد برگها نكروزه شده وبعضا سبز خشك مي شوند سرشاخه ها قهوه اي شده و ممكن است انتهاي شاخه خم شود (عصا) ميوه هاي آلوده رنگ سياه و قهوه اي و حالت موميايي به خود گرفته و بر روي درخت باقي مي مانند. آلودگي به صورت سوختگي تنه وطوقه به همراه ترشحات باكتري بوده كه در نهايت منجر به مرگ درخت مي شود. رعايت اصول بهداشتي باغ از قبيل كنترل علفهاي هرز، جمع آوري بقاياي گياهي و سوزاندن آنها تاثير بسزايي در كنترل بيماري دارد.جلوگيري از استقرار كندوهاي زنبور عسل در باغات آلوده و نيز عدم مصرف زياد كودهاي ازته مخصوصا در تابستان و در نهايت هرس بايد در فصل زمستان كه عامل بيماري غير فعال است انجام شود تا قسمتهاي آلوده حذف شود و محل هرس با چسب باغباني پوشانده شود. مبارزه شيميايي با اين بيماري از طريق استفاده از قارچكشهاي بردو و اكسي كلرورمس انجام مي شود.
شته: شته در واقع نام نوعی حشره است که به بخش های مختلف درخت همچون برگ و میوه گیاه خسارت وارد می کند که تنها راه مبارزه با آن استفاده از سموم شیمیایی در زمان مناسب است.
کاربرد دارویی:
زاﻟﺰاﻟﻚ امروزه در درمان ضایعات قلبی، گردش خون، آﻧژﻳﻦ قلبی، فشار خون بالا به ویژه ضدعفونی کننده ها و آنتی اکسیدان ها، تب بر، خواب آور و حل کننده سنگ های مجاری ادراری و قابض استفاده می شود.
نویسنده:فاطمه رضائی(کارشناس گیاهان زینتی)